قوانین در حمایت از ذخایر ژنتیکی ثبت اختراع

درباره قوانین در حمایت از ذخایر ژنتیکی ثبت اختراع

قانون گذار ایرانی در زمینه تدوین قوانین مرتبط با بحث زیست فناوری انسجام و دقت در خود این عرصه از علم نداشته، که البته به دلیل جدید بودن این شاخه از علم و نداشتن متخصصان حقوقی در این زمینه، تا حدودی قابل توجیه است.

یکی از قوانینی که بحث منابع ژنتیک در آن مطرح شده است، قانون ثبت اختراعات است.

در قانون ثبت اختراعات طرح های صنعتی و علائم تجاری سال ۸۶ منابع ژنتیک از حیطه حمایت قانونگذار در قالب نظام حمایتی حق ثبت اختراع خارج شده است.

ماده ۴ این قانون که در بیان موارد خارج از حمایت این قانون می باشد، حمایت از منابع ژنتیک و اجزاء تشکیل دهنده آن و هم چنین فرآیندهای بیولوژیک تولید آنها را از شمول حمایت قانونگذار خارج کرده است، این ماده با توجه به عام و کلی بیان کردن منابع ژنتیک با ابهاماتی همراه است.

موارد خارج از حیطه حمایت ذخایر ژنتیکی ثبت اختراع

منابع ژنتیک و اجزای تشکیل دهنده آنها و همچنین فرآیندهای بیولوژیک و تولید آنها.

١- تصویب قانون ثبت ارقام گیاهی و کنترل بذر در ایران نیز می تواند بر اساس ماده 27 موافقتنامه تریپس ارزیابی شود. اما استثنا کردن منابع ژنتیک از عرصه ی ثبت اختراع در قانون ثبت اختراعات، طرح های صنعتی، علایم و نام های تجاری، در قیاس با مندرجات تبصره ۱ ماده ۳ قانون ثبت ارقام گیاهی و کنترل بذر قابل تأمل است.

آن چه مطابق تبصره ۱ ماده ۳ قانون ثبت ارقام گیاهی و کنترل بذر کشور از حیطهی – حمایت و ثبت مستثنی شده «ذخایر ژنتیک اصلاح نشده وحشی» است و نه به طور عام منابع ژنتیک و یا «منابع ژنتیکی اصلاح شده گیاهی»، بنابراین اگر فرض کنیم که دلیل استثنای منابع ژنتیک از حیطه حمایت از اختراع، تضمین اصل دسترسی آزاد علمی به منابع ژنتیک است، باید در قانون ثبت اختراع هم منابع ژنتیکی اصلاح نشده و یا منابع ژنتیکی آن چنان که در طبیعت یافت می شود را از حیطه حمایت از اختراع مستثنی کرد.

اگر فرض کنیم که دلیل استثنای منابع ژنتیک از حیطه حمایت از اختراع حمایت از ارقام گیاهی (به عنوان مصداقی از منابع ژنتیک) در قالب سیستم حقوقی دیگری (قانون ثبت ارقام گیاهی و کنترل بذر) است، باید توجه کنیم که منابع ژنتیک دربرگیرندهی صرف گیاه نیست و آن چه در قلمرو گیاهی در قالب قانون ثبت ارقام گیاهی قابل حمایت است برخی از رده بندی گیاهی یعنی «رقم گیاهی» است و نه رده دیگری از قلمرو گیاهی، به طور مثال «گونه» که می تواند حاوی ارقام گیاهی متعددی باشد.

مجزا شدن اجزای تشکیل دهنده منابع ژنتیک از قانون ثبت اختراع اگرچه بحث دسترسی آزاد به اطلاعات ژنومی جهت انجام تحقیقات مورد حمایت منشور بین المللی ژنوم مصوبه کمیته بین المللی اخلاق زیستی یونسکو نیز هست را تسهیل می کند، ولی هم چنانکه خود این منشور تصریح می کند ژن ها آنچنان که هستند یعنی در حالت طبیعی خود نمی تواند در حیطه اختراع مورد حمایت و ثبت قرار گیرد نه ژن هایی که نتیجه اختراع و مداخله فنی بشر هستند.

۲- سؤال دیگر این است که آیا انجام مداخله فنی بشر در هر سطحی در یک فرآیند بیولوژیکی می تواند تاییدگر وجود یک فرآیند غیربیولوژیک باشد؟ ایراد دیگری که بر ماده ۴ قانون ثبت اختراعات وارد است این است که این ماده جایگاه و یا ملاکی را جهت تعیین مرز فرآیندهای بیولوژیکی و غیربیولوژیکی مشخص نکرده است.

باید در این در زمینه یعنی در تعیین موضع قانونگذار در مورد تفسیر ماده ۴ قانون ثبت اختراعات و همچنین در توضیح طریقه حمایت از اختراعات دارویی که صنعتی مهم در عرصه داخلی محسوب شده و متاثر از رویکرد اتخاذی در تعیین مرز بین فرآیندهای بیولوژیک و غیر بیولوژیک است، تصمیمات صریحی اتخاذ شود.

جایگزینی عبارت فرآیند اساسأ بیولوژیک در قانون راهکار این مشکل به نظر میرسد، شایسته به نظر می رسد که به جای عبارت فرآیند بیولوژیکی، فرآیند اساساً بیولوژیک را جایگزین نمود.

به این ترتیب مستثنی شدن فرآیندهای اساسأ بیولوژیک می تواند توجیه گر عدم حمایت قانون ثبت اختراع از آن دسته از فرآیندهایی باشد که مداخله فنی بشر نقش تعیین کننده ای در نتیجه ندارد.